و بيرون از اينكه شرح داده آمد در رى چند مدرسهء معمور هست كه در آنجا ذكر خير « 1 » و قرآن و نماز و طاعت ميرود ، أمّا اين جمله كه ياد كرده شد آنست كه در عهد اين سلاطين « 2 » كرده‌اند كه خواجه اشارت كرده است در كتاب كه « شيعه مدرسه نيارستند كردن » و مساجد و منابر سادات شيعه را خود حدّى نيست از بزرگ و كوچك كه بذكر همه كتاب مطوّل شود تا بدانند كه دروغ محض گفته است و حوالت كرده است بنقصان سلاطين كبار ؛ و گفته است كه : « منع كردند از مدرسه و مسجد » حاشا عنهم مع صلابتهم فى « 3 » اعتقادهم ، و من أظلم ممّن منع مساجد اللّه آن يذكر فيها اسمه و سعى فى خرابها ؛ الآية « 4 » ، بنگر كه در حقّ كدام گروه است ، و خواجه در حقّ سلاطين دعوى مىكند . . . ! و حقيقت آنست كه در بلاد عالم و بسيط زمين و فسحت دنيا هرخيرى كه در مسلمانى ظاهر مىشود از مدارس و مساجد و

--> ( 1 ) - ح : « خبر » ب م ث اصلا ندارند و شايد نسخهء « ح » بهتر باشد زيرا تعبير به « حديث و قرآن » و « خبر و قرآن » شايع و فراوان است سعدى گفته : آنكس كه به قرآن و خبر زو نرهى * آنست جوابش كه جوابش ندهى » ( 2 ) - ح س : « كه در عهد اين سلطان » علامهء قزوينى ( ره ) در حاشيهء نسخهء خود گفته : « يعنى سلطان محمد بن ملكشاه كه ظاهرا بلكه قطعا كتاب « بعض فضائح الرّوافض در عهد او تأليف شده » نگارنده گويد : اين استظهار درست نيست زيرا كه آن مبنى بر آنست كه عبارت متن « سلطان » باشد در صورتى كه ساير نسخ يعنى ع ث ب م همه « سلاطين » است و نسخهء ح و همچنين س كه از روى آن استنساخ شده يا دستخورده است يا سهوالقلمى به كار رفته است به اين دليل كه در كلام مؤلف بعض فضائح الروافض نام سلطان ملكشاه و سلطان محمد برده شده است و شيخ عبد الجليل ( ره ) ضمن ردّ كلام او از طغرل بزرگ و سلطان بر كيارق نيز نام برده است پس بايد بعبارت « سلاطين » تعبير شود تا همهء ايشان را شامل باشد . و اما اشتباه مرحوم قزوينى به جهت آنست كه مؤلف بعض فضائح الروافض تصريح كرده كه تأليف او كتاب مذكور را در عهد سلطان محمد بن محمود بوده است و محمود مذكور در كلام او پسر محمد بن ملكشاه است و محمد بن ملكشاه سلجوقى جدّ محمد بن محمود است و محمد بن ملكشاه بسال پانصد و يازده ( 511 ) وفات يافته است پس معلوم شد كه تأليف بعض فضائح الروافض در عهد سلطان محمد بن محمود بن محمد بن ملكشاه بن الب ارسلان بوده است كه در اواخر سال 547 بتخت سلطنت جلوس كرده و در اواخر سال پانصد و پنجاه و چهار در گذشته است . ( 3 ) - در نسخ : « و » . ( 4 ) - صدر آيهء 114 سورهء مباركهء بقره .